ORTADOĞU DOSYASI /// Basra Körfezi’nde Şeytan Üçgeni : Riyad-Tahran-Manama

Abdullah Polat Güngör, Abant İzzet Baysal Üni., Uluslararası İlişkiler

Orta Doğu coğrafyasında yer alan büyük güçler Suudi Arabistan ve İran arasındaki ilişkiler bu ülkelerin jeopolitik konumları ve siyasal rekabet ortamında şekillenmiştir. İki ülke arasındaki siyasi rekabet Pehlevi hanedanının ilk zamanlarındaki yönetim dönemine kadar geriye götürülebilir. İran İslam Devrimi sonrası ve özellikle 1980’li yıllarda Irak’ın İran üzerindeki emellerine Suudiler bariz destek vermişlerdir. İki ülke arasındaki gerilim o zamanlarda yükselmiştir. Son yirmi yıllık süre zarfında gerginlikler azalmaya başlamasına rağmen, ABD’nin 2003 yılındaki Irak işgali ve ardından bölgedeki oyuncular arasındaki siyasal rekabetin artması Riyad ve Tahran yönetimi arasındaki ilişkilerde yeni bir dönemi başlatmıştır. 2003 yılından sonra Suudi Arabistan ve İran arasındaki rekabet alanları Irak, Filistin-Lübnan ve Basra Körfezi olmak üzere üç mekanda ortaya çıkmıştır.

Suudi Arabistan İran’ın rolü ve etkisini zayıflatmak adına Lübnan ve Filistin’de gizli çalışmalar yürütmüştür. Her iki ülkenin de coğrafi açıdan rekabet sergiledikleri bölge olan Basra Körfezi’nde ise, Suudi Arabistan ve İran güvenlik düzenlemeleri adına farklı yaklaşımlar sergilemişlerdir. İran bölgesel oyuncuların işbirliğini sağlamak adına yerel güvenlik düzenlemeleri çağrısında bulunmuş ve ABD’nin bölgedeki devletler üzerindeki egemenliğine karşı çıkmıştır.[i]

Bahreyn (Mamlakat al Bahrayn) Hamad bin İsa al Halife liderliğindeki Sünni bir kraliyet ailesi tarafından yönetilmektedir.[ii] Ülkede yönetici elitler ve Şii halk arasında mezhepsel gerginlikler yaşanmaktadır. Ülke 2011 Şubat ayından itibaren büyük ölçüde nüfusun çoğunluğunu oluşturan ve demokratikleşme talep eden Şiilerin başını çektiği siyasi gösterilere ve protestolara tanıklık etmektedir. Bahreyn kralı Hamad göstericilerin taleplerinin karşılanacağı ve ülkeye şeffaflık getirecek anayasal reformların yapılacağı sözünü verse de muhalefet ve bazı insan hakları grupları taleplerin bu güne kadar karşılanmadığını bildirmiştir. Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International) raporlarına göre geçen yıldan bu yana devam eden gösterilerde çıkan olaylar esnasında güvenlik güçleri ve sivil halktan toplam 60 kişinin yaşamını yitirdiği tespit edilmiştir. Bahreyn’de süren gösteriler sonucunda yüzlerce kişi gözaltına alınarak, çok sayıda kişi işkence görmüş ve askeri mahkemeler tarafından mahkûm edilmiştir. Bunun yanında dört binden fazla kişi de işlerinden çıkarılmıştır.[iii]

Bahreyn bölgede yaşanan gelişmeler ve halk ayaklanmaları nedeniyle İran ve Suudi Arabistan için yeni bir rekabet alanı haline gelmiştir. Mısır ve Tunus’taki devrimden sonra Bahreyn’de de halk ayaklanmıştır. Burada ayaklanan Şii gruplar Al-Halife rejimine karşı mücadele etmektedirler. Bahreyn’deki halk ayaklanmalarının arkasındaki itici güç rejim tarafından geri plana atıldıklarını düşünen Şii halkın demokrasi, özgürlük ve insan hakları talepleridir. Fakat Bahreyn yönetimi bu istekleri rejim için bir tehdit olarak algıladığından Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) gibi ülkelerden aldıkları destekle bu ayaklanmayı sert bir şekilde bastırmıştır. Başkent Manama’da yapılan ilk gösteriler Suudi Arabistan ve diğer Körfez İşbirliği ülkeleri askerlerinin Mart 2011’de Bahreyn’e girmesiyle bastırılmıştır.[iv] Bu bağlamda BAE ve Suudi Arabistan askerleri hükümetin tesislerini korumak ve yardımcı olmak amacıyla ülkede etkili olmuşlardır.[v] Çünkü Al-Halife Yönetimi ve onun destekçisi Al-Suud ailesi, Bahreyn’de oluşabilecek bir rejim değişikliği durumunda İran’ın Körfez’de artabilecek bölgesel etkisinden/gücünden çekinmektedir.[vi]

Şii Bloğa Karşı Sünni İttifakı mı?

Olası bir Sünni İttifak girişimini -bölgesel bir rakip olan İran ve Şii halka karşı- ilk etapta Körfez İşbirliği ülkelerinden olan Suudi Arabistan ve Bahreyn arasında birlik kurma, tek çatı altında bir araya gelme girişimi olarak değerlendirebiliriz. Bu amaç doğrultusunda KİK ülkeleri siyasi, ekonomik ve güvenlik içerikli bir bölgesel birlik planını tartışmak adına Riyad’ta bir araya gelmişlerdir.[vii] Bu toplantıda Bahreyn Enformasyon Bakanı Samira Recep “AB Modeli” gibi bir entegrasyon yapısından söz etmiştir. İki ya da üç ülkenin bir araya gelerek bütüncül bir yapı oluşturabilecekleri vurgulanmıştır. Bu bağlamda ülkeler egemenlik haklarını koruyacaklar ve BM üyesi olarak kalacaklardır. Fakat dış ilişkiler, güvenlik, askeri ve ekonomi gibi konularda birlikte karar alacaklardır.

Bahreyn ve Suudi Arabistan Körfez Arap Ülkeleri İşbirliği Konseyi (GCC) içinde bütünleşmenin arttırılması için çabalamaktadırlar.[viii] Çünkü İran bölgede gücünü giderek artırmakta ve bunun yanında Arap Baharı’ndan sonra bölgede El Kaide tehdidi baş göstermektedir. İran’dan destek bulan Şiilerin Sünni yönetimler karşısında güçlenmesi Riyad Yönetimi açısından kabul edilemez bir durumdur. Çünkü Suudi Arabistan’ın doğu bölgelerinde Şiiler zaman zaman protesto gösterileri yapmaktadırlar.

İran’ın Tepkisi

Bahreyn toprakları üzerindeki İran etkisi yadsınamaz bir gerçekliktir. Ülkede bulunan muhalifler İran’dan El Halife yönetimine karşı destek istemektedirler. Aynı zamanda Bahreyn’deki muhalefet Suudi Arabistan birliklerinin ülkeden bir an önce geri çekilmesini talep etmektedirler.

Öncelikle İran’ın olası bir Sünni ittifakına tepkisi sert bir şekilde cereyan etmiştir. Tahran Yönetimi eğer Bahreyn bir ülke ile birleşecekse bu ülkenin İran olması gerektiğini savunmaktadır. Ayrıca İran Bahreyn’in Suudi Arabistan ile birleşme teklifinin arkasında yatan güç olarak ABD’nin bulunduğunu düşünmektedir. Bu noktada İran ile Bahreyn arasındaki gerginlik de yükselmiştir. İran ülkedeki muhalif güçleri Bahreyn ile Suudi Arabistan’ın birleşmesi teklifini protesto etmeye çağırmıştır. [ix]Bunun karşısında ise Bahreyn Dış İşleri Bakanlığı İran’ın Başkent Manama’daki temsilcisini çağırarak olayı protesto etmiştir. Bakanlık İran’ın teklifini Bahreyn’in içişlerine müdahale etmek olarak nitelendirmiştir. Ayrıca Al Halife ailesi İran’ın ülkedeki Şii çoğunluğu kışkırttığını ileri sürmektedir.

İran Bahreyn’in Suudi Arabistan ile birleşme planını, Riyad’ın Bahreyn’e özerklik yetkisi vererek askeri yetkilerin Suudi Arabistan’da yer alacağı şeklinde değerlendirmiştir. Bu planın da ABD, İngiltere ve İsrail tarafından organize edildiği belirtilerek, amacın Basra Körfezi bölgesinde hak taleplerinin karşılanmasının önüne geçilmesi ve Bahreyn’deki siyasal krizi kontrol etmek olarak yorumlanmıştır.[x]

Kaynaklar

· Asadi, Ali Akbar(2011)”Conflict of Iran and Saudi Interests in Bahrain,”http://www.payvand.com/news/11/may/1029.html,21.05.2012.

· Bahrain-Saudi Arabia union ‘meant to save US Navy base’,http://rt.com/news/bahrain-saudi-arabia-union-551/print/,20.05.2012.

· Bahrain warns Iran against interference-Tahran urges Bahrainis to protest Saudi-Bahrain union,http://news.kuwaittimes.net/2012/05/17.

· Country Profiles Bahrain,”The Arab Center for The Development of The Rule of Law and Integrity Retrieved “2010-12-01,Erişim Tarihi 22.05.2012.

· Gardner Frank(14 May 2012)”Arab Gulf states delay union decision,”http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18057836,20.05.2012.

· Growing Tensions Between Iran and Saudi Arabia Over Bahrain,http://www.namnewsnetwork.org/v3/read.php?id=194554,18.05.2012.

· Gulf considers Bahrain and Saudi Arabia union,http://www.telegraph.co.uk/nnews/worldnews/middleeast/bahrain/9264870,14.05.2012.

· Saudi soldiers sent into Bahrain(15 Mar 2011),http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011314124928850647.htm,21.05.2012.

[i] Asadi, Ali Akbar(2011)”Conflict of Iran and Saudi Interests in Bahrain,”http://www.payvand.com/news/11/may/1029.html,21.05.2012.

[ii] Country Profiles Bahrain,”The Arab Center for The Development of The Rule of Law and Integrity Retrieved “2010-12-01,Erişim Tarihi 22.05.2012.

[iii] Gardner Frank(14 May 2012)”Arab Gulf states delay union decision,”http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18057836,20.05.2012.

[iv] Growing Tensions Between Iran and Saudi Arabia Over Bahrain,http://www.namnewsnetwork.org/v3/read.php?id=194554,18.05.2012.

[v] Saudi soldiers sent into Bahrain(15 Mar 2011),http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/03/2011314124928850647.htm,21.05.2012.

[vi] Asadi,İbid.

[vii] Bahrain-Saudi Arabia union ‘meant to save US Navy base’,http://rt.com/news/bahrain-saudi-arabia-union-551/print/,20.05.2012.

[viii] Gulf considers Bahrain and Saudi Arabia union,http://www.telegraph.co.uk/nnews/worldnews/middleeast/bahrain/9264870,14.05.2012.

[ix] Bahrain warns Iran against interference-Tahran urges Bahrainis to protest Saudi-Bahrain union,http://news.kuwaittimes.net/2012/05/17.

[x] Growing Tensions Between Iran and Saudi Arabia Over Bahrain,http://www.namnewsnetwork.org/v3/read.php?id=194554,18.05.2012.

Reklamlar

Etiketlendi:, , , ,

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: